Glaucoom

Openkamerhoekglaucoom is de meest voorkomende vorm van glaucoom. Hij gaat meestal samen met een verhoogde oogdruk. Die verhoogde oogdruk ontstaat dan doordat het oog minder kamerwater afvoert dan het aanmaakt.

Het kamerwater is het vocht in het voorste deel van het oog. Het zorgt er onder andere voor dat het hoornvlies en de ooglens voedingsstoffen krijgen en dat afvalstoffen worden afgevoerd.

De kamerhoek is de plek in het oog waar het kamerwater wordt afgevoerd door kleine openingetjes. Die openingen worden het trabekelsysteem genoemd. Dit ligt aan de rand van de voorste oogkamer, waar het hoornvlies en de iris elkaar ontmoeten.

Bij het ouder worden kan de afvoer van kamerwater geleidelijk minder goed gaan werken. Hierdoor kan de oogdruk stijgen. Wanneer hiervoor geen duidelijke medische oorzaak wordt gevonden en de kamerhoek open is, wordt dit primair openkamerhoekglaucoom genoemd.

Bij het pseudoexfoliatiesyndroom (PEX) hopen vlokjes van samenklonterende eiwitten zich op in het lichaam, maar het meest in het trabekelsysteem van het oog. Hierdoor kan het kamerwater minder goed wegstromen en stijgt de oogdruk. Zo ontstaat pseudo-exfoliatieglaucoom of PEX-glaucoom. Dit is een secundaire vorm van glaucoom.

PEX neemt sterk toe met de leeftijd; bij ouderen komt het relatief vaak voor. Mensen met PEX hebben een 5 tot 10 keer hoger risico op glaucoom.

Bij het pigmentdispersiesyndroom (PDS) laten kleine pigmentkorrels los van de achterkant van de iris. Deze korrels kunnen in het afvoersysteem van het oog (het trabekelsysteem) terechtkomen, waardoor de afvoer van kamerwater minder goed werkt en de oogdruk kan stijgen. Dit kan leiden tot pigmentglaucoom, een vorm van secundair openkamerhoekglaucoom.

Een zichtbaar kenmerk van pigmentdispersie is de Krukenberg-spil: een verticale afzetting van pigment op het hoornvlies. Dit is op zichzelf onschuldig, maar kan wijzen op een verhoogd risico op glaucoom.

PDS komt voor bij ongeveer 2,5 tot 4 procent van de mensen en wordt vaker gezien bij jongere mensen, mannen en mensen met hoge bijziendheid. Intensieve inspanning kan tijdelijk zorgen voor extra pigmentloslating en een stijging van de oogdruk. Het syndroom komt vaker voor bij mensen met een Europese achtergrond, maar leidt bij mensen met een Afrikaanse of Aziatische achtergrond relatief vaker tot glaucoom.

Bij een inwendige oogontsteking (uveïtis) kunnen ontstekingscellen het afvoersysteem van het oog verstoppen, waardoor de oogdruk snel kan stijgen. Dit kan leiden tot glaucoom, meestal een secundaire vorm van openkamerhoekglaucoom. Soms ontstaan er ook verklevingen in het oog die een andere vorm van glaucoom kunnen veroorzaken.

Ook corticosteroïden, die vaak worden gebruikt bij de behandeling van uveïtis of andere aandoeningen, kunnen de oogdruk verhogen. Dit komt doordat ze de afvoer van kamerwater beïnvloeden. Bij een deel van de mensen stijgt de oogdruk hierdoor, soms zelfs sterk. Het risico hangt af van het type medicijn, de duur van gebruik en de gevoeligheid van de persoon.

Een verhoogde oogdruk ontstaat meestal doordat het kamerwater minder goed wordt afgevoerd. Een echte overproductie van kamerwater komt zelden voor.

Soms lijkt het alsof er te veel kamerwater wordt aangemaakt, terwijl de afvoer tijdelijk is verstoord, bijvoorbeeld bij het syndroom van Posner-Schlossman. Hierbij zorgt een lichte ontsteking ervoor dat de oogdruk tijdelijk sterk kan stijgen.

Ook sommige medicijnen kunnen de oogdruk verhogen, meestal doordat ze de afvoer van kamerwater beïnvloeden.

In zeldzame gevallen kan een tumor in het oog de afvoer belemmeren of de aanmaak van kamerwater verhogen, waardoor glaucoom kan ontstaan.

Bij geslotenkamerhoekglaucoom, ook wel nauwekamerhoekglaucoom genoemd, zitten de lens en de iris te dicht op het hoornvlies en is de kamerhoek vernauwd. Daardoor kan het kamerwater minder goed of níet wegvloeien naar het trabekelsysteem. Het vocht hoopt zich op en dat geeft een verhoogde oogdruk.

Geslotenkamerhoekglaucoom kan net als openkamerhoekglaucoom verder worden onderverdeeld.

Chronisch geslotenkamerhoekglaucoom komt vooral voor bij mensen die verziend zijn. Hun oog is korter, waardoor er minder ruimte is in de voorkant van het oog.

Met het ouder worden wordt de ooglens dikker, waardoor de ruimte verder afneemt en de kamerhoek geleidelijk kan sluiten. Hierdoor kan het kamerwater minder goed wegstromen en ontstaat langzaam glaucoom.

Ook bij staar wordt de lens dikker. Een staaroperatie kan daarom soms helpen om de oogdruk te verlagen, doordat er weer meer ruimte ontstaat voor de afvoer van kamerwater.

Bij deze vorm van geslotenkamerhoekglaucoom raakt de kamerhoek in korte tijd volledig afgesloten. Het kamerwater kan niet meer weg, terwijl de aanmaak ervan gewoon doorgaat. Daardoor stijgt de oogdruk snel en sterk. Dit kan leiden tot plotseling wazig zien, lichtkringen om lampen, een rood en pijnlijk oog, hoofdpijn en misselijkheid of braken. Dit kan leiden tot blijvende schade aan het gezichtsveld. Daarom is snelle behandeling heel belangrijk.

Acuut geslotenkamerhoekglaucoom kan zowel primair zijn (door de bouw van het oog) als secundair, waarbij een andere oogziekte de oorzaak is. Zo kan het ontstaan als gevolg van een inwendige oogontsteking (uveïtis).

Een andere oorzaak is de groei van nieuwe bloedvaatjes op de iris of in de kamerhoek. Deze bloedvaatjes worden ook wel neovascularisaties genoemd. Als ze de afvoer van kamerwater blokkeren, kunnen ze neovasculair glaucoom veroorzaken.

Bij normaal-oogdrukglaucoom ontstaat schade aan de oogzenuw en gezichtsveldverlies, terwijl de oogdruk niet verhoogd is. Deze vorm komt vaker voor dan eerder werd gedacht.

De oorzaak is nog niet volledig bekend. Mogelijk zijn de oogzenuwen gevoeliger voor druk of speelt een verminderde doorbloeding een rol.

Er wordt veel onderzoek gedaan naar deze vorm van glaucoom, onder andere naar manieren om de oogzenuw beter te beschermen (neuroprotectie).

Bij deze vorm van glaucoom kan het kamerwater niet goed worden afgevoerd door een aangeboren afwijking van de kamerhoek. Hierdoor ontstaat een verhoogde oogdruk. Dit kan leiden tot een troebel hoornvlies en schade aan de oogzenuw. Aangeboren glaucoom is een zeldzame vorm van glaucoom die al op jonge leeftijd ontstaat.

Oogdruppels zijn vaak de eerste stap in de behandeling van glaucoom. Ze verlagen de oogdruk door de aanmaak of afvoer van kamerwater te beïnvloeden en moeten meestal dagelijks en langdurig worden gebruikt.

Er zijn verschillende soorten oogdruppels:

• Verbeteren van de afvoer van kamerwater
  Prostaglandine-analogen (zoals latanoprost, bimatoprost, tafluprost en travoprost) zorgen ervoor dat het kamerwater beter wordt afgevoerd en zijn vaak eerste keus.
• Verminderen van de aanmaak van kamerwater
  Bètablokkers (zoals timolol) en koolzuuranhydraseremmers (zoals dorzolamide en brinzolamide) remmen de aanmaak van kamerwater. In acute situaties kan een koolzuuranhydraseremmer tijdelijk ook als tablet worden gegeven.
• Combinatiebehandeling
  Soms is één middel niet voldoende en worden middelen gecombineerd. Dit kan met meerdere soorten oogdruppels of met een combinatiedruppel waarin twee werkzame stoffen zitten. Combinatiedruppels hebben als voordeel dat je minder vaak hoeft te druppelen. Soms bevatten ze ook minder conserveermiddelen, waardoor ze prettiger kunnen zijn voor het oog.

Het is belangrijk dat u de oogdruppels elke dag gebruikt en ze op de juiste manier toedient.

Laserbehandeling kan helpen om de oogdruk te verlagen. Vaak wordt eerst gestart met oogdruppels, maar in bepaalde gevallen kan een laserbehandeling ook direct worden gekozen. Dit hangt af van het type glaucoom en de persoonlijke situatie.

Een voordeel is dat er geen operatie nodig is en dat je mogelijk minder (of tijdelijk geen) oogdruppels hoeft te gebruiken. De behandeling duurt meestal enkele minuten.

SLT-behandeling
SLT (selectieve lasertrabeculoplastiek) is de meest gebruikte laserbehandeling bij openkamerhoekglaucoom. Hierbij wordt het afvoersysteem van het oog behandeld, zodat het kamerwater beter kan wegstromen en de oogdruk daalt.

De behandeling gebeurt met verdovende druppels en duurt enkele minuten. Het effect ontstaat geleidelijk in de weken daarna en kan meerdere jaren aanhouden. Soms is herhaling mogelijk.

Laseriridotomie
Bij een nauwe of gesloten kamerhoek kan een laseriridotomie worden uitgevoerd. Hierbij wordt een klein gaatje in de iris gemaakt, zodat het kamerwater beter kan doorstromen en de oogdruk kan dalen.

Deze behandeling wordt ook wel YAG-iridotomie of perifere iridotomie genoemd.

Naast deze behandelingen bestaan er andere lasertechnieken. Welke behandeling geschikt is, hangt af van het type glaucoom en de ernst van de aandoening.

Bij een trabeculectomie maakt de oogarts een nieuw afvoerkanaal voor het kamerwater onder het bindvlies (conjunctiva), meestal onder het bovenooglid.

Via dit kanaal kan het kamerwater uit het oog wegstromen. Onder het bindvlies ontstaat daarbij een klein vochtblaasje, de zogenoemde bleb. Vanuit dit blaasje wordt het vocht opgenomen door het omliggende weefsel.

Na de operatie moet u een aantal weken rustig aan doen en regelmatig terugkomen voor controle. U krijgt oogdruppels om ontsteking en littekenvorming te remmen. Soms blijven aanvullende oogdrukverlagende druppels nodig.

Bij een drainage-implantaat plaatst de oogarts een dun slangetje met een klein plaatje om het kamerwater beter af te voeren en zo de oogdruk te verlagen.

Het slangetje wordt meestal in de voorste oogkamer geplaatst, maar kan in sommige gevallen ook achter de iris worden gelegd om het hoornvlies te beschermen. Het plaatje wordt onder het bindvlies bevestigd, meestal achter het bovenooglid. Het kamerwater stroomt via het slangetje naar het plaatje, waar het wordt opgenomen door het omliggende weefsel.

Er bestaan verschillende typen implantaten, zoals het Baerveldt-, Ahmed- en Paul-implantaat.

Een aandachtspunt is dat het hoornvlies op lange termijn beschadigd kan raken, vooral als het slangetje dicht bij het hoornvlies ligt. Daarom wordt de positie tijdens de operatie zorgvuldig bepaald en het hoornvlies na de operatie gecontroleerd.

De afgelopen jaren zijn minder ingrijpende operaties ontwikkeld, ook wel minimaal invasieve glaucoomchirurgie (MIGS) genoemd. Hierbij plaatst de oogarts via een kleine opening in het oog een implantaat of voert een ingreep uit die de afvoer van kamerwater verbetert.

MIGS-operaties zijn meestal minder belastend voor het oog dan traditionele operaties en worden vooral toegepast bij mild tot matig openkamerhoekglaucoom.

Een voorbeeld is de iStent, een klein implantaat dat de natuurlijke afvoer van kamerwater verbetert. Deze wordt vaak geplaatst tijdens een staaroperatie, waardoor behandelingen gecombineerd kunnen worden en soms minder oogdruppels nodig zijn.

Andere implantaten, zoals de XEN-stent en de Preserflo Microshunt, zorgen ervoor dat kamerwater via een nieuw kanaal wordt afgevoerd naar een klein vochtblaasje onder het bindvlies.

Heeft u naast glaucoom ook staar, dan kan een staaroperatie soms een gunstig effect hebben op de oogdruk. Door de natuurlijke lens te vervangen ontstaat vaak meer ruimte in de voorkant van het oog, waardoor de afvoer van kamerwater kan verbeteren. Soms worden een staaroperatie en een glaucoomoperatie gecombineerd.

Er wordt veel onderzoek gedaan naar nieuwe manieren om glaucoom beter te behandelen en eerder op te sporen. Een belangrijk onderzoeksgebied is neuroprotectie: het beschermen van de oogzenuw tegen schade. Sommige onderzoekers zien glaucoom niet alleen als een oogziekte, maar ook als een neurodegeneratieve aandoening. Dat betekent dat er overeenkomsten zijn met ziekten waarbij zenuwcellen geleidelijk achteruitgaan.

Lees meer over neuroprotectie →

Als het zicht achteruitgaat, kunnen hulpmiddelen helpen bij dagelijkse activiteiten. Denk bijvoorbeeld aan:

• vergrotingshulpmiddelen
• speciale leeslampen
• spraakondersteuning
• aangepaste computers of tablets

Ook kunnen revalidatiecentra en patiëntenorganisaties ondersteuning bieden bij het omgaan met slechtziendheid.

Lees meer over hulpmiddelen →